Saraybosna Anadolu’ya Gazi Hüsrev Bey’in Emanetidir
Gazi Hüsrev Beyin camisi, Saraybosna’nın kalbinin attığı, Başçarşının tam ortasındadır. Cami taş döşeli sokakların arasında, medresesi, dergahı, çarşısı, kütüphanesi, saat kulesi ve kervansarayıyla bir bütündür. Saraybosna’nın simgesi olan caminin minaresi, savaşta yüzlerce havan mermisine hedef olmuştur. Ancak Bosna’nın güçlü insanı gibi yıkılmamıştır. Göklerden gelen muştulu bir haber gibi, çevresini aydınlatmaya devam etmektedir.
Yapıldığı 1531 yılından bu yana, Gazi Hüsrev Bey’in Camisi, medeniyetlerin harman olduğu Bosna’da, İslam kültürünün kaynağında, Atina ve Roma’nın değil, Mekke ve Medine’nin olduğunu, sabırla anlatmaktadır. O Saraybosna’nın hem yer altını, hem de yer üstünü korumuş, Macar, Avusturya, Sırp ve Hırvat ordularından, camiyle birlikte yakılmaktan, minareye sığınan kadın ve çocukların, şerefeden atılmasına kadar, akıl almaz ölümlere katlanmıştır.
Sırplar ve Hırvatlar, bütün Balkanlardaki camileri, son savaşta olduğu gibi, yerle bir etseler de, Gazi Hüsrev Beyin camisi, Saraybosna’da ayakta kaldıkça, Batı dünyasının hiçbir gücü, Müslümanları Balkanlardan söküp atamaz. Saraybosna’ya damgasını vuran Gazi Hüsrev Bey, 1450 ve 1541 yılları arasında yaşamış, Belgrad’ın kazanılmasına katılmış, Kanuni döneminde Bosna’yı yönetenlerdendir. Bir seferde şehit düşmüş, türbesi camisinin avlusundadır.
Gazi Hüsrev Bey Saraybosna’yı Saraybosna yapan ender yöneticilerden biridir. İstanbul medreselerini örnek alarak, kurduğu medresenin mimarının Sinan olduğu söylenmektedir. Vakıfnamesinde, zamanın ve bölgenin özelliklerine göre, yeni konuların öğretilmesi şart koşulmuştur. O zamanın nabzını tutmasını bilen bir uç beyidir. Bir Müslüman, bir Türk şehirini gezip de, Sinan’ın eserlerini görmemesi mümkün değildir. Bosna’da birçok mimari yapı da öğrencisi, Mimar Hayrettin’in eseridir.
Türklerin tarihinde Mimar Sinan ve Evliya Çelebi yüzyılları yoktur, bütün yüzyıllar onların yüzyıllarıdır. İki dehanın değerleri Osmanlılardan, Osmanlıların değerleri onlardan gelmektedir. Biri On altıncı yüzyıl Osmanlısını, camileri, medreseleri, çarşıları, köprüleri ve kervansaraylarıyla, bütün eserlerine olanca görkemiyle yansıtmıştır. Biri de On yedinci yüzyıl Osmanlı dünyasının, görünen ve görünmeyen zenginlikleriyle, eksiksiz bir kültürel haritasını çıkarmıştır.
Adam Lebor, “Doğu’ya dönük bir kalple, Batı’da yaşayan Müslümanları” anlattığı, “A Heart Turned East” isimli kitabına, Balkanlarda Gazi Hüsrev Beyi ölümsüzleştiren eserlerini anlatan, bir ezginin sözleriyle başlamaktadır. “O küçük bir köyden ölümsüz Saraybosna’yı çıkarmıştır.” Gazi Hüsrev Beyi anlamayan, Saraybosna’yı anlayamaz. Balkanlarda bütün güzelliklerin, kendisinde toplandığı Saraybosna, Balkan şehirlerinin amentüsüdür.