Toplum engeli bedende ararken, gerçek engel ulaşımda, eğitimde, sağlıkta, sokakta ve iletişimde karşımıza çıkıyor. Engelli bireyler engel istemiyor eşitlik, erişilebilirlik ve anlaşılmak istiyor.
Engellilerin hayatına uzaktan baktığımızda gördüğümüz şey çoğu zaman tekerlekli sandalye, beyaz baston, işitme cihazı ya da özel eğitim sınıfları oluyor. Oysa engel dediğimiz şey bunların hiçbiri değil. Gerçek engel, bir otobüs şoförünün durakta yolcuyu görmezden gelmesinde, bir binanın kapısının tekerlekli sandalyeye göre yapılmamasında, bir sınıfta işaret dili bilmeyen öğretmenin bakışlarında, bir hastane koridorunda yolunu bulamayan bir görme engellinin çaresiz adımlarında saklıdır. Engel bedende değil, sistemde insanın kalbinde değil, toplumun kurduğu düzenin içinde var oluyor.
Görme engelli bir birey için kaldırımda yürümek bile bazen cesaret işidir. Bir direk, bir çukur, sesli sinyalizasyonu olmayan bir kavşak. Bunların her biri onun için karanlıktan daha yorucudur. Durakta hangi otobüsün geldiğini söyleyen bir anons, hastanede kapı numaralarını seslendiren bir sistem, düzgün bir baston yolu… O, karanlığı aşmaya hazırdır, yeter ki şehir, onun duyduğu dünyayı dikkate alarak kurulsun.
İşitme ve konuşma engelli bir bireyin engeli ise sessizlik değildir. Asıl engel, iletişim kurulamayan anlarda başlar. Durakta otobüsün güzergahını öğrenmek için bir yabancının dudak hareketlerini tahmin etmeye çalışması, hastanede doktorun maskeyle konuşması yüzünden derdini anlatamaması, bankada memurun dudaklarını kaçırması yoplumsal hayatta en büyük engel, işaret dilini bilmeyen milyonların ortasında tek kelime duyuramamaktır.
Basit bir ekran, alt yazı, işaret dili bilen personel, hepsi bir köprü. Çünkü onun sorunu duymamak değil; toplumun ona sesini ulaştıramamasıdır.
Fiziksel engeli olan biri için şehir çoğu zaman bir labirenttir. Kaldırımlar dar, rampalar dik, binaların girişleri yüksek, tuvaletler erişilemez. Toplu taşıma araçlarının basamakları, sürücünün yanaşmadığı duraklar, alışveriş merkezlerinin kusurlu rampaları, o engelli değildir, asıl engelli, ona göre yapılmamış şehirlerdir. Spor salonlarında ayrılmış değil, eşit alanlar, eğitimde erişilebilir sınıflar, sağlık kurumlarında engelsiz muayene odaları. Bunlar lütuf değil, haktır.
Zihinsel engeli olan bireyin ihtiyacı ise karmaşayı azaltmak, düzeni artırmaktır. Kalabalık duraklar, karışık yönlendirmeler, hızlı konuşan insanlar, gürültülü spor salonları Dünyayı anlamak için daha fazla zaman istiyor. Market raflarında resimli etiketler, otobüslerde büyük renkli düğmeler, hastanelerde sade ve net işaretler Küçücük dokunuşlarla kocaman engeller yok olur.
Otizmli bir birey için şehir çoğu zaman fazla parlak, fazla sesli, fazla hızlıdır. Alışveriş merkezlerinde çalan yüksek müzik, yanıp sönen ışıklar, devlet kurumlarının yankıları. Onların istediği şey lüks değil, düzen ve sakinliktir. Haftada birkaç saatlik “sessiz zaman” uygulaması bile dünyayı onlar için yaşanabilir hale getirir. Eğitimde bireysel yaklaşım, hastanelerde sakin alanlar, sporda öngörülebilir programlar. Düzen varsa, engel yoktur.
Bütün bu anlatılarımın ortak bir cümlesi var, “Biz engel istemiyoruz. Erişilebilir bir hayat istiyoruz.”
Toplum hala engelli bireylerin kendini bize uydurmasını bekliyor. Oysa şehir onların adımına, kulağına, yüreğine; kurumlar onların hızına, diline, ihtiyaçlarına uyarsa, engel dediğimiz şey bir anda toz olup gider.
Belki de en büyük dönüşüm, bir kaldırımı düzeltmekle değil, bir bakışımızı düzeltmekle başlayacak. Çünkü engel kalpte kurulursa aşılmaz, gönülden kurulan köprü ise her bariyeri kaldırır.
Bu yazı bir çağrı değil, bir hatırlatmadır.
Engelleri kaldırmak büyük projelerle değil, küçük bir anlayışla başlar.
Gelin, hayatı herkes için eşitleyelim, çünkü bir gün hepimiz, birbirimizin köprüsüne ihtiyaç duyacağız.
Gönül Köprüsü’nü büyüten de budur aslında, bir adım anlayış, bir adım merhamet ve herkes için eşit bir hayat.